Günlük hayatta kediler veya köpekler kadar burunlarımıza yakın yaşamasak da, koku duyusu aslında zihnimizin en derin köşelerine hükmeden, gizemli bir güç taşıyor. Bir anda çocukluk anılarını canlandırabiliyor, farkında olmadan korku veya heyecan hissetmemize neden olabiliyor, hatta Dünya’yı görüş biçimimizi bile değiştirebiliyor.

Tabi tüm bu büyüleyici etkilerinin yanında, bir de madalyonun diğer yüzü var: Bizi anında öğürtecek kadar iğrenç kokular… Doğada “en kötü” unvanına aday pek çok koku olsa da bilim, bu pis kokuların ardındaki sırrı moleküler düzeyde çözmeye başladı.

Doğal dünya, burnumuzun direğini sızlatacak örneklerle dolu. İsmiyle müsemma olan ve “sıcak bir ölüm” gibi kokan ceset çiçeğinden, bayatlamış kirli çorapları andıran bitkilere kadar geniş bir yelpaze mevcut. Meyve dünyasında ise durian, binaların tahliye edilmesine neden olacak kadar baskın ve dayanılmaz aromasıyla nam salmış durumda. Hayvanlar aleminde ise kokarca en bilinen pis kokulu olsa da, aslında ondan yedi kat daha güçlü bir sprey sıkan küçük karıncayiyenler veya hedefindekini geçici olarak kör edebilen çizgili polecat gibi çok daha tehlikeli rakipleri bulunuyor.

Bilimsel olarak en kötü kokan şey ne?

Peki, bir kokuyu “dayanılmaz” yapan şey sadece kişisel zevklerimiz mi? Uzmanlar, koku algısının kültürel olarak değişebildiğini kabul ediyor. Örneğin, güneydoğu Asya’da çok sevilen durian meyvesi, Dünya’nın geri kalanında neredeyse bir kimyasal saldırı olarak algılanıyor. Ancak bilim insanları, bu öznel durumun ötesinde, bir molekülün yapısına bakarak onun kötü kokup kokmayacağını tahmin etmenin mümkün olduğunu keşfetti.

Berkeley’de yapılan araştırmalar, ağır ve kompakt moleküllerin genellikle iğrenç, hafif ve yayılmış moleküllerin ise hoş koktuğunu ortaya koyuyor. Yani burnumuz aslında bize koku aracılığıyla o molekülün ağırlığını ve elektron yoğunluğunu özetliyor.

Eğer tüm kriterleri birleştirip dünyanın en korkunç kokusunu seçmemiz gerekirse, karşımıza tek bir galip çıkıyor: Tiyoaseton. Kimyagerlerin “cehennemin çöp kutusu” olarak tanımladığı bu madde, gerçek bir panik dalgasına yol açabiliyor. 1889 yılında Almanya’nın Freiberg şehrinde bu madde üzerinde çalışılırken açığa çıkan koku, bir kilometrelik bir alanda insanların bayılmasına, kusmasına ve şehrin tahliye edilmesine neden oldu. Bu koku o kadar dayanılmaz ki, bilim insanları bile onunla çalışırken binadan kaçmamak için kendini zor tutuyor.

Eğer bu kimyasal size yeterince korkutucu gelmediyse, bir de Amerikan hükümetinin temizlik ürünlerini test etmek için özel olarak hazırladığı “Standart Tuvalet Kokusu” var. Bu karışım, normal bir dışkı kokusundan katbekat daha ağır ve maruz kalan insanların birkaç saniye içinde çığlık atıp küfretmesine neden olacak kadar sinir bozucu hale geliyor.