İnsanlık, geleceğin getireceği belirsizliklerle baş edebilmek adına tarih boyunca hep geçmişin izlerini sürmenin yollarını aradı. Bu arayışın en çarpıcı ürünlerinden biri olan ve bundan yaklaşık otuz yıl önce kaleme alınan bir eser, içinde bulunduğumuz 2026 yılına dair sunduğu öngörülerle bugün dünya gündeminde yeniden tartışılmaya başlandı.

William Strauss ve Neil Howe tarafından 1997 yılında okurla buluşturulan “Dördüncü Dönüş” (The Fourth Turning) adlı kitap, Amerikan tarihinin yaklaşık 80 yıllık periyotlarla kendini tekrarlayan döngülerden oluştuğunu ileri sürüyor. Popüler kültürde “Millennials” (Milenyum Kuşağı) kavramını da literatüre kazandıran yazarlar, bu döngülerin her birinin “Kriz” olarak adlandırılan büyük bir toplumsal altüst oluşla kapandığını savunuyor. Yazarlara göre bu çalkantılı dönem, tam olarak 2026 yılı civarında büyük bir kırılma ve nihai bir çözülmeyle sonuçlanacak. Son yıllarda küresel ölçekte yaşanan salgınlar, ekonomik buhranlar ve siyasi çalkantılar, kitabın destekçileri tarafından bu kehanetlerin birebir gerçekleşmesi olarak yorumlanıyor.

Teoriye göre, 2000’li yılların ortalarında baş gösteren huzursuzluk dalgası, 2020 civarında zirve noktasına ulaştı ve bundan altı yıl sonra, yani içinde bulunduğumuz günlerde nihai bir finale doğru ilerliyor. Pek çok kişi bu zamanlamayı doğrudan COVID-19 küresel salgınıyla bağdaştırırken, kimileri ise son yirmi yıla damgasını vuran küresel ekonomik istikrarsızlığa işaret ediyor. Ancak kitabın bu aşamadan sonrası için çizdiği senaryo pek de iç açıcı değil. Strauss ve Howe, bu döngüsel kırılmanın Amerika’yı kökten değiştirebileceğini, hatta ülkenin bir bütün olarak varlığını bile tehlikeye atabileceğini açıkça ilan ediyor.

Kitapta yer alan “Krizden çıktığımızda Amerika nasıl bir yer olacak? Tarih bu konuda hiçbir garanti sunmuyor” ifadesi, ulusal masumiyetin ve toplumsal yapının bir daha asla eski haline dönemeyeceği bir çöküş riskini gözler önüne seriyor.

Tarihin dört mevsimi ve büyük hesaplaşma

“Dördüncü Dönüş” teorisinin temelinde, tarihin tıpkı mevsimler gibi birbirini izleyen dört ana evreden geçtiği inancı gizli: Yükseliş, Uyanış, Çözülme ve son olarak Dördüncü Dönüş adı verilen kriz dönemi. Yazarlara göre Amerika şu sıralar, İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından başlayan döngünün tam sonuna doğru ilerliyor. Tarihteki önceki döngülerin ise Amerikan Devrimi, İç Savaş ve İkinci Dünya Savaşı gibi ulusu sıfırdan inşa eden ya da yıkımın eşiğine getiren devasa kırılmalarla tamamlandığı belirtiliyor.

Kitap her ne kadar 11 Eylül saldırılarını, 2008 ekonomik krizini veya küresel salgını net bir şekilde tahmin etmiyor olsa da, destekçileri kitabın genel gidişatı kusursuz öngördüğünü savunuyor. Ekonomik türbülans, siyasi kutuplaşma ve kurumlara olan güvenin dibe vurması gibi günümüz modern dünyasını esir alan birçok sorun, onlarca yıl öncesinden bu sayfalarda kendilerine yer buluyor.

Eleştirmenler ise bu teorinin fazlasıyla esnek ve genel ifadeler barındırdığını, bu sayede yaşanan her büyük felaketin geriye dönük olarak bir şekilde bu kalıba uydurulduğunu iddia ediyor. Ancak yazarların toplum psikolojisine dair yaptığı bazı tespitler, kehanetlerden çok daha gerçekçi bir şekilde karşımızda. Örneğin, insanların kendi kişisel geleceklerine dair umut beslerken, çocuklarının ve ülkelerinin yarınlarına olan güvenlerini kaybetmesi, bugün modern hayatın en belirgin karakteri haline gelmiş durumda.

William Strauss’un 2007 yılındaki ölümünün ardından Neil Howe, 2023 yılında teoriyi yeniden masaya yatırarak “Dördüncü Dönüş Burada” isimli yeni bir çalışma sundu. Bu yeni değerlendirmede büyük hesaplaşma ve zirve noktasını 2030’lu yıllara doğru biraz esnetmiş olsa da, mevcut istikrarsızlığın aynı kaçınılmaz tarihsel çarkın bir parçası olduğunu savunmaya devam ediyor. Yine de tüm bu karanlık ve ürkütücü uyarılara rağmen, teorinin aslında umut dolu bir mesaj barındırdığını da ekliyor. Nasıl ki geçmişteki her büyük kriz dönemi eninde sonunda yerini küllerinden doğuşa, yeniden yapılanmaya ve toplumsal kenetlenmeye bıraktıysa, günümüzdeki bu sancılı sürecin de 2030’ların ortalarına doğru yerini çok daha istikrarlı ve güven dolu yepyeni bir dünyaya bırakacağına inanıyor.